Kennsluvefur í upplýsingalæsi

[Aðferðir við mat heimilda] [Tæknilegt gæðamat]

2. Aðferðir við mat heimilda

Matið má gera út frá mörgum ólíkum sjónarhornum. Hér á eftir er fjallað um tvær mismunandi aðferðir: Annars vegar út frá innihaldi og hins vegar miðað við tæknina. Umfjöllunin er sett fram þannig að hún geti átt við allt form útgefins efnis, tiltekin atriði eiga þó einungis við um vefsíður.

A. Aðferðir við mat heimilda

Hér að neðan eru níu atriði sem taka þarf tillit til.

1. Höfundaraðild

Standa opinberir aðilar, stofnun eða sérfræðingur á bak við upplýsingarnar?

Er höfundurinn viðurkenndur á sínu fræðasviði?

Má sjá af vefslóðinni (URL) hver/hverjir standa að upplýsingunum, t.d.

http://www.althingi.is
http://www.menntamalaraduneyti.is
http://www.mbl.is

Takið eftir vefsíðum sem hafa táknið ~ sem kallast bylgja (e. tilde). Það þýðir oftast að um heimasíðu einstaklings sé að ræða. Dæmi: http://www.hi.is/~eirikur/

Er netfang höfundar (e. e-mail) eða stofnunar á síðunni eða er annar möguleiki á að komast í samband við ábyrgðaraðila?

Uppbygging slóða heimasíðna / veffanga á Netinu:
Veffang eða slóð (e. URL = Uniform Resource Locator) er sett saman úr nokkrum hlutum. Fyrsti hlutinn segir til um samskiptaregluna (protocol) sem stuðst er við. Algengast er að hún sé táknuð með http:// (e. Hypertext Transfer Protocol). Þá kemur viðkomandi vefsetur á veraldarvefnum, þ.e. www (e. World Wide Web) síðan kemur veffang fyrirtækis eða stofnunar, t.d simaskra. Síðast, aftan við punktinn, er svo táknið fyrir viðkomandi land. Í samræmi við ofanritað er veffang/heimasíða Símaskráinnar: http://www.simaskra.is.

Dæmi um endingar veffanga:
.is - Ísland: Dæmi: www.menntagatt.is/
.dk - Danmörk: Dæmi: www.ddc.dk
.uk - Bretland - Dæmi: www.amazon.co.uk
.com - Commercial - company/fyrirtæki. Dæmi: www.amazon.com
.edu - Education (menntastofnun eða fræðslumál). www.harvard.edu/
.org - Organization (stofnun, samtök) t.d. alþjóðleg samtök. Dæmi: www.ifla.org
.gov - Government (stjórnvöld): Dæmi: www.whitehouse.gov
.net - Network (netkerfi). Dæmi: www.gppac.net
.int - Internernational institution (alþjóðlegar stofnanir). Dæmi: www.coe.int/

Uppbygging tölvupóstfanga:
Í tölvupóstfangi (e-mail), einnig kallað netfang, er ekki hægt að hafa íslenska stafi.
Í netfangi er nafn viðtakanda @ fyrirtæki/stofnun.land
Dæmi um íslenskt netfang: sigga@heimanet.is

2. Innihald

Eru upplýsingarnar skrifaðar á hlutlausan eða huglægan hátt?

Innihalda upplýsingarnar staðreyndir eða koma skoðanir höfundarins þar fram?

Það er mikilvægt að skilja á milli vefs með staðreyndum og vefs með umræðum, sjónarmiðum, áróðri o.s.frv.

Eru viðkomandi upplýsingar þær einu sinnar tegundar eða er um að ræða svipaðar upplýsingar eða betri annars staðar?

3. Umfang upplýsinga

Er fjallað um allar hliðar efnisins eða hvert umfang upplýsinganna er?

Hversu nákvæmlega er fjallað um efnið eða hve ítarlegar eru upplýsingarnar?

Takmarkast upplýsingarnar við tiltekið tímabil?

4. Áreiðanleiki

Er hægt að bera upplýsingarnar saman við aðrar heimildir um sama efni?

Ber upplýsingunum saman við þær heimildir eða eru þær mismunandi?

Eru heimildalistar? Athugið fyrstu heimildina eða kannið heimildirnar almennt.

5. Markmið með útgáfunni

Hvers vegna birti höfundurinn/útgefandinn efnið á Netinu?
Er t.d. um að ræða upplýsingar, auglýsingar eða áróður?

6. Markhópur

Hverjum eru upplýsingarnar ætlaðar?

Henta þær í raun og veru því verkefni sem unnið er að?

7. Aðrir valkostir

Eru viðkomandi upplýsingar aðgengilegar á einhvern annan hátt, t.d. í bók, tímariti eða á öðru formi?

8. Endurskoðun - Uppfærsla

Athugið hver er útgáfudagur upplýsinganna. Útgáfudagur eða dagsetning síðustu uppfærslu eru oftast tilgreind efst eða neðst á vefsíðum.

Þarf að endurskoða upplýsingarnar og ef svo er hversu oft eru þær uppfærðar? Athugið jafnframt hvort þær séu úreltar.

9. Notendaviðmót

Eru upplýsingarnar vel skipulagðar?

Er um efnisyfirlit eða veftré að ræða?

Eru myndir á síðunni? Veita myndirnar viðbótarupplýsingar?

Er auðvelt að skoða og lesa textann?

B. Tæknilegt gæðamat

Tæknilegt mat á vefsíðum eða vefsetrum byggist á því hvernig notkun er fyrirhuguð. Segja má að mat á innihaldi og tækni skarist.

1. Læsileiki - hleðsluhraði

Því fullkomnari sem vefsíður eru tæknilega þeim mun meiri kröfur eru gerðar til þess vélbúnaðar sem notaður er við skoðun þeirra. Uppsetning, leturgerð, myndir (stærð og form) hefur allt áhrif á hleðsluhraða og útlit vefsíðna á skjá notenda.

2. Síðulengd

Síðulengd afmarkast ekki á sama hátt á Netinu eins og í bókum og tímaritum. Vefsíða getur eiginlega verið af hvaða lengd sem er. Stundum skiptir lengdin engu máli fyrir notendur en ef prenta á upplýsingar út af Netinu skiptir hún hins vegar máli. Ef til vill þarf notandinn aðeins á texta að halda sem er samsvarandi einu til tveimur A4 blöðum en vefsíðan er 22 A4 síður útprentuð. Gefa þarf gaum að þessu atriði. Gott ráð er að afrita það sem nota þarf og færa inn í ritvinnsluskjal áður en efnið er prentað út en ætíð þarf að muna að skrá niður slóðina. Einnig er hægt að prenta út hluta vefsíðu með því að velja tiltekinn kafla og nota svo „print“ > „selection“ skipunina og/eða prenta út tiltekinn ramma (e. frame).

Hentar vefsíðan til að lesturs af tölvuskjá eða af útprenti? Tilteknar síður hafa myndir eða formúlur og það getur verið að það sem sést á skjánum sé ekki skilgreint í útprentun sem ein síða heldur sem margar mismunandi síður.

3. Ferðast um vefinn

Vefsíður og vefir hafa ekki sömu innbyrðis tengsl og blaðsíður í tímariti eða bók. Af þessum sökum þarf að læra að „fletta“ á nýjan hátt. Er auðvelt að finna vefinn eða vefsíðuna? Ef fundinn er athyglisverður hluti vefsins - er þá auðvelt að fara til baka á upphafssíðuna? Ef smellt er á tengil - er þá auðvelt að fara til baka á síðuna þar sem tengilinn var að finna?

Dæmi um vel skipulagt vefsetur er vefur Alþingis.

4. Aðgengileiki - leitarhæfni

Sá sem setur upp vef getur gert ýmislegt til að auðvelda notendum að finna hann, t.d. að setja inn sérstakar upplýsingar um vefinn sem leitarvélar geta notað. Dæmi um hvað gera má er t.d. að setja markviss leitarorð í titilsviðið eða með því að setja fram sérstök efnisorð sem almennt kallast lýsigögn (e. metadata) en þau lýsa m.a. formi og innihaldi viðkomandi skjals.

Sumar leitarvélar lykla allar vefsíður í hverju vefsetri. Ef þær eru allar settar inn í orðalistann fást í versta falli mörg hundruð eða mörg þúsund leitarniðurstöður frá sama vefþjóni við einni og sömu leitinni. Auk þess geta fengist margar leitarniðurstöður sem reynast aðeins tilvísanir fyrir það sem leitað er að til tengla á allt öðrum síðum.

Sumar leitarvélar, t.d. Northern Light, flokka leitarniðurstöður í efnisflokka, sem gerir leitarniðurstöðurnar skýrari. Auk þess eru tenglar frá sömu heimild teknir saman þannig að í leitarniðurstöðum koma ekki langir listar af færslum með tilvísunum í sömu heimild.

Tekur langan tíma að hlaða síðunni inn og undir hverju er það komið? Miklu álagi á Netinu eða þungri síðu, þ.e. síðu með mörgum myndum, stórum myndum, hreyfimyndum o.þ.h. sem tekur langan tíma að hlaða inn? Þarf að ræsa einhver forrit áður en hægt er að hlaða síðunni inn?