Kennsluvefur í upplýsingalæsi

3. Að leita heimilda á Netinu

Einfaldasta aðferðin við að leita á Netinu er að skrifa eitt eða fleiri orð í leitarsvið á vefsíðu leitarvélarinnar. Ef markvisst leitarorð hefur verið valið gefur þetta oft ágætar leitarniðurstöður. Í öðrum tilvikum geta komið upp margar færslur sem eru efnislega í engum tengslum við það sem leitað er að.

Það er talin góð leitarniðurstaða þegar að a.m.k. einn tengill með gagnlegum upplýsingum um það sem leitað var að er að finna á fyrstu eða annarri síðu leitarniðurstaðna (eða á meðal fyrstu 10 tenglanna).

Að bæta leitaraðferðir

Hægt er að bæta leitaraðferðir með því að skoða hjálparsíður leitarvéla og fara eftir þeim ráðleggingum sem eru gefnar þar. Það skiptir máli hvaða leitarorð eru notuð og hvernig þau eru sett saman (t.d. með " + -). Einnig getur þurft að nota samheiti við leit, þ.e. nota mismunandi hugtök við leit að sama efni.

a) Samsett leit (Boole-leit)

Athuga þarf hvernig leitarvélin tengir saman þau leitarorð sem slegin eru inn. Tilteknar leitarvélar setja sjálfkrafa inn orðið OG (and) milli þeirra orða sem skrifuð eru inn. Aðrar leitarvélar setja inn orðið EÐA (or). Mismunurinn á niðurstöðum er mjög mikill. Sem dæmi má t.d. hugsa sér eftirfarandi leit:

Skrifuð eru inn í leitarsviðið orðin: köttur hundur.

•  Köttur OG hundur gefur allar vefsíður sem innihalda bæði orðin í sama skjali á sömu síðu.

•  Köttur EÐA hundur gefur allar vefsíður sem innihalda annaðhvort orðið hundur EÐA orðið köttur á sömu síðu.

EÐA-leitin gefur miklu fleiri leitarniðurstöður en að sama skapi oft ómarkvissari. Hentugt getur verið að nota EÐA-leit þegar samheiti er notuð í leit, t.d. þegar notaður er leitarstrengurinn: greindarpróf EÐA gáfnapróf – koma fram vefsíður þar sem annað hvort orðið eða bæði koma fyrir.

b) Stýfing (e. truncation) eða orðstofnaleit

Stundum er sá möguleiki fyrir hendi að nota stýfða leit til að víkka leitina, þ.e. að skrifa aðeins hluta (upphaf) orðs ásamt stýfingartákni (?, *, $) sem þýðir að leitarvélin leitar að öllum myndum orðsins. Þetta á t.d. við um Yahoo! Dæmi um stýfingu er t.d. orðið víking með stýfingartákni (víking*). Þá nær leitin t.d. til orðanna víking, víkingar, víkingaskip og víkingaöld.

Tilteknar háþróaðar leitarvélar og gagnasöfn gefa líka möguleika á að stýfa upphaf tiltekins orðs. Þá er stýfingartáknið ásamt seinnihluta orðsins slegið inn.

c) Hjálparsíður

Hjá allflestum leitarvélum er hægt að fá upplýsingar um hvernig best er að beita leitaraðferðunum. Oft er þennan þátt að finna undir fyrirsögninni HELP. Þar er t.d. að finna upplýsingar um hvort einföld leit er OG-leit eða EÐA-leit hjá viðkomandi leitarvél.

Til eru góð vefsetur sem getur verið þess virði að heimsækja ef lesa á meira um mismunandi leitarvélar. Í því sambandi má nefna bæði SearchEngineWatch og Greg R. Notess vefsíðurnar. Hjá báðum þessum vefsetrum er lagt mat á leitarvélar og þar er nýjustu upplýsingarnar að finna um leitarvélarnar.

Orðaval og sérhæfðar leitarvélar

Tilteknar leitarvélar eru líka til í íslenskri útgáfu. Ekki er hægt að ganga út frá því að enska og íslenska útgáfan noti sama gagnagrunninn. Það getur stundum verið kostur að nota leitarvél á móðurmálinu. Þá er hjálpartextinn á íslensku og líklegt er að mikill hluti af leitarniðurstöðunum sé á íslensku.

Gæði leitarvéla

Leitarvélar geta verið mismunandi að gæðum og þróast mishratt. Mismunandi getur verið hvaða leitarvél er góð í hverju, t.d. hvaða leitarvél ætti að nota við að leita að myndum á vefnum.

Athuga skal að beita þarf mismunandi leitaraðferðum hjá mismunandi leitarvélum. Það byggist að hluta til á tæknilegum mismun og að hluta til á því hvernig og fyrir hverja viðkomandi leitarvél er gerð.

Leitarvélar, sem veita svör við því hvað er að finna á Netinu almennt, vísa ekki í þau gagnasöfn sem keypt eru í áskrift á íslenskum bókasöfnum og er t.d. að finna á vefnum www.hvar.is. Gagnasöfnin innihalda m.a. fræðilegan texta sem gefinn hefur verið út á bók, í fréttabréfum og tímaritum. Hvert gagnasafn um sig spannar nákvæmlega skilgreint magn af slíkum texta. Þessi gagnasöfn hafa innbyggðar sínar eigin leitaraðferðir og þær eru sérhannaðar til að leita í viðkomandi gagnagrunni.

Frekari upplýsingar um hvernig nota skuli slík gagnasöfn er að finna í 3. kafla.

Í þessum kafla voru ábendingar um hvernig leitað er að upplýsingum á Netinu. Hafið í huga að til eru reglur um hvernig fara skal með upplýsingarnar (texta, hljóð og myndir) sem finnast. Fjallað er um höfundarétt og siðfræði í 7. kafla.