Kennsluvefur í upplýsingalæsi

2. Aðferðir við heimildaleitir

Eftirfarandi aðferðir við heimildaleitir eru kynntar hér á eftir

1. Leitað með hjálp leitarvéla (e. search engines).
2. Flett í vefsíðuskrám (e. webcatalog).
3. Munurinn á leitarvélum og vefsíðuskrám – kostir og gallar.
4. Faggáttir – Efnisgáttir (e. portal).
5. Gular síður og hvítar.

Athuga þarf að aðeins umfangsmestu leitarvélarnar á Netinu ná til meira en 20% af öllu því efni sem þar er að finna á hverjum tíma. Ennfremur skal hafa í huga að skörun er á milli mis­munandi leitarvéla. Skörunin er mismunandi og ekki er hægt að segja nákvæmlega til um hana hverju sinni.

Mismunandi efni getur verið tengt hverri leitarvél um sig. Íslenskar leitarvélar finna yfirleitt færri vefsíður en erlendar en geta hins vegar verið hentugri þegar leitað er eingöngu að efni á íslensku, t.d. www.leit.is.

Hlutverk leitarvéla er að finna vefsíður sem fjalla um það efni sem leitað er að hverju sinni. Til þess að þjónustan sé ókeypis fyrir þá sem nota hana eru oft auglýsingar á slíkum leitarvélum.

Þar sem niðurstöður leitarvéla skarast aðeins að hluta til er oft nauðsynlegt, til að tryggja sem bestar niðurstöður, að nota fleiri en eina leitarvél eða þjónustuaðila þegar leitað er að tilteknu efni á Netinu.

Ekki er víst að allt það efni sem finnst í gagnagrunnum leitarvéla sé nýtt eða nýendurskoðað. Leitarvélarnar leita á Netinu með jöfnu millibili en það getur liðið langt á milli. Þetta felur í sér að úreltar upplýsingar geta leynst í efnislyklum leitarvélanna – ennfremur tenglar sem af ýmsum ástæðum eru ekki lengur virkir. Að þessu leyti eru leitarvélar á Netinu ólíkar bókasafnskerfum. Bókasafnskerfi innihalda leitarhæfar upplýsingar um öll gögn sem eru til á viðkomandi bókasafni en leitarvél aftur á móti spannar upplýsingar um vefsíður sem leitarþjarki (e. search robot) hennar hefur fundið burtséð frá því hvort þær eru virkar eða ekki.

Einnig eru til leitarvélar sem bjóða upp á þann möguleika að leita í efnislyklum margra leitarvéla í einu. Þær eru oft kallaðar lýsigagnaleitarvélar (e. meta search engine). Sem dæmi má nefna Mamma Metaserach. The Mother of All Search Engines. Þetta er þó ekki endilega eins gott og það hljómar. Það er mikilvægt að átta sig á hvernig slík leitarvél virkar þannig að hægt sé að meta hvort hún gefur betri leitarniðurstöður en að endurtaka sömu leit í mörgum leitarvélum.

Um tvenns konar meginleitarvefi er að ræða á Netinu, þ.e. svokallaðar leitarvélar (e. search engine), s.s. Google eða vefsíðuskrár (e. web catalogue), sem dæmi má nefna Vefbókasafniđ. Þegar leitað er að efni á Netinu getur verið misjafnt hvor tegundin hentar betur. Í sumum tilvikum getur verið nauðsynlegt að nota báðar aðferðirnar.

A. Leitað með hjálp leitarvéla

Þegar leitað er í leitarvélum er skrifað inn orð og/eða orðasamband í þar til gert svið á vefsíðu sem í raun og veru er leitareyðublað. Þau orð og orðasambönd sem skrifuð eru inn eru borin saman við orð og orðasambönd sem eru geymd í efnisorðalista leitarvélarinnar. Þessum orðum og orðasamböndum hefur verið safnað saman í efnisorðalista af svokallaðri vefkónguló (e. web crawler). Þegar leitin er tilbúin eru leitarniðurstöðurnar settar fram sem listi sem skipað er í röð eftir tiltekinni aðferð. Oftast er leitarniðurstöðunum skipað þannig niður að þær vefsíður sem innihalda öll viðkomandi leitarorð koma fyrst og þær sem aðeins innihalda nokkur þeirra eða aðeins eitt leitarorð koma neðar á listanum.

Einföld leit eða ítarleit

Nær alltaf er möguleiki á að velja milli tveggja eða fleiri mismunandi leitaraðferða. Á upphafssíðu kallast einfalda afbrigðið „simple search“. Þar er tengill í síðu sem býður upp á ítarlegri leit. Hjá Northern Light kallast ítarleitin „power search“. Hjá flestum öðrum leitarvélum kallast hún „advanced search“.

Hversu góðar leitarniðurstöðurnar verða byggist á nokkrum mismunandi atriðum sem sá sem leitar getur að vissu marki sjálfur haft áhrif á.

1. Endurskoðun leitar. Ef notuð eru leitarorð sem ekki eru fyrir hendi í efnisorðalistanum koma engar leitarniðurstöður fram. Þá er auðvelt að endurbæta leitina með því að ganga úr skugga um hvort leitarorðið sé rétt skrifað, hafi nothæf samheiti eða hvort hægt sé að þýða leitarorðið á ensku eða eitthvert annað tungumál til þess að hægt sé að finna einhverja vefsíðu um efnið.
   
2. Efnislyklun. Í einstaka efnisorðalistum er aðeins hægt að nota orð sem eru fyrir hendi í þeim orðalista – þá eru aðeins þau orð notuð við að lykla vefsíðurnar. Slíkir orðalistar eru kallaðir kerfisbundnir efnisorðalyklar á íslensku og „thesaurus“ á ensku. Sú tegund er mjög óalgeng hjá leitarvélum á Netinu.
   
3. Stopporð. Tiltekin orð, svokölluð stopporð, eru útilokuð og ekki er hægt að nota þau við leit. Dæmi um stopporð eru: og, sem, það, eða, and, the, or – það er að segja flest algeng smáorð. Auk þess geta önnur orð hafnað á stopporðalistanum ef þau koma nægilega oft fyrir í efnisorðalistanum. Til þess að hægt sé að leita að stopporði þarf það að koma fyrir í orðasambandi. Orðasambönd þarf yfirleitt að afmarka sérstaklega við leit. Dæmi um orðasamband er: “to be or not to be” eða (to be or not to be) eða ´to be or not to be´. Það er mismunandi eftir leitarvélum hvaða merki eru notuð til að afmarka orðasambönd.
   
4. Síbreytileiki leitarvéla. Ef mismunandi leitarvélar hafa verið notaðar nokkrum sinnum þá kemur í ljós að útliti þeirra er breytt nokkuð oft og breytingar eru gerðar á því hvernig þær leita í eigin efnisorðalistum. Þetta má að hluta til útskýra með hreinum útlitsbreytingum sem verða t.d. við eigendaskipti. Skýringin getur einnig verið að leitarforsendunum hefur verið breytt. Leitarforsendur lýsa hvernig vefkóngulóin á að leita á vefnum og er það oft viðskiptaleyndarmál. Markmiðið er að sá sem notar tiltekna leitarvél fái gagnlegar færslur sem niðurstöðu leitar. Gott er að endurtaka sömu leit nokkrum sinnum með sömu leitarvél. Hversu ótrúlega sem það kann að hljóma þá getur þetta verið aðferð til að bæta leitarniðurstöðurnar þar sem margar leitarvélar beita svokallaðri „time-out“ aðferð - það er að segja að þær rjúfa ekki leit fyrr en tilteknum tíma eftir að henni lýkur. Hversu langur sá tími er veltur oft á því hversu margir eru samtímis að nota leitarvélina. Önnur leið til að bæta leitarniðurstöður getur verið að leita á þeim tíma sem álag er minna og færri leitir eru í gangi.

Dæmi um leitarvélar

Leit.is
Íslenska leitarvélin leit.is var fyrst opnuð almenningi í júní 1999. Leit.is uppfærir öll gögn íslenska hluta Internetsins daglega og auðveldar hún því notkun Netsins hérlendis. Leit.is er ein öflugasta leitarvélin sem er í boði á íslenska Internetmarkaðnum (sbr. Um leit.is: http://leit.is/umleit). Auk þess sem leit.is er almenn leitarvél er þar einnig að finna nokkra efnisflokka, s.s. Athyglisvert, vinsælir vefir, upplýsingavefir, fréttavefir, afþreyingarvefir.

Embla - leitarvél sem kann íslensku
Embla er fyrsta leitarvélin sem er sérsniðin að því að leita á íslensku. Flestar leitarvélar (hvort heldur er innlendar eða erlendar) eru byggðar á leitartækni sem upprunnin er í hinum enskumælandi heimi. Málfræðilega er enska einfaldari en íslenska og ensk orð hafa örfáar orðmyndir - oft aðeins tvær (eintölu og fleirtölu). Það skiptir því tiltölulega litlu máli að gera ráð fyrir mismunandi orðmyndum þegar leitað er á ensku. Í máli eins og íslensku getur þetta hins vegar haft grundvallaráhrif á bæði umfang og gæði leitarniðurstaðna því íslensk orð hafa mismunandi orðmyndir eftir kyni, tölu og falli, geta haft greini og svo framvegis. Fræðilega getur íslenskt lýsingarorð haft á annað hundrað orðmyndir en í reynd eru einstakar orðmyndir nafnorða (sem eru algengustu leitarorðin) oft á bilinu 10 til 14.

Google
Google er ein vinsælasta og öflugasta leitarvélin á Netinu. Upphafssíða Google og helstu leitarleiðbeiningar hafa verið þýddar á íslensku. Boðið er upp á að takmarka leit eingöngu við síður á íslensku, einnig er hægt að takmarka leit við önnur tungumál samkvæmt lista (sjá Tungumálatól). Þá er boðið upp á „nákvæmari leit“ með leiðbeiningum á íslensku. Hægt er að vista þær stillingar sem gerðar eru og snúa svo aftur til leitar (sjá Valmöguleikar). Ef leita á að myndum á vefnum eru leitarskilyrði slegin inn á venjulegan hátt og síðan smellt á „myndir“ og birtast þá þær myndir af viðfangsefninu sem skráðar eru í leitarvélina.

Altavista
Altavista auðveldar notandanum einnig leitir að myndefni og hljóði með því að gefa valkostina „images“ (myndir), „MP3/Audio“ (hljóð) og „video“ (myndbönd).

Lycos
Lycos hefur einnig auðveldað notendum slíkar leitir með því að setja upp valkostina „Image“ og „Video“.

Hægt er að lesa sér til á vefsvæðum leitarvéla hvernig staðið er að gæðamati, þ.e. hvaða viðmiðunarreglur eru notaðar. Ef til vill er flottum síðum með mörgum tæknibrellum gefin mörg stig og vefsíðum með afskaplega einfalda hönnun hins vegar fá stig og innihaldinu á síðunum þannig enginn gaumur gefinn.

Það færist í vöxt að leitarvélar hafi eigin efnisflokkun þar sem valdar vefsíður hafa verið settar inn. Nær allar leitarvélar með sjálfvirkri vöktun hafa eigin efnisflokka.

B. Flett í vefsíðuskrám

Þessi valkostur þýðir að leitin stýrist að vissu leyti af uppbyggingu þeirrar vefsíðuskrár sem notuð er.

Vefsíðuskrár eru oftast efnisflokkaðar. Vefsíðum er safnað saman í skrá og raðað niður eftir efni þannig að við leit koma aðeins fram síður sem hafa verið skráðar. Yfirleitt er hægt að leita í allri skránni og auk þess innan hvers efnisflokks. Hefja má leit í víðum efnisflokkum og fikra sig svo niður í þrengra efni (e. browse).

Hér að neðan eru nokkur dæmi um vefsíðuskrár:

Vefbókasafniđ
Vefbókasafnið er samstarfsverkefni íslenskra almenningsbókasafna. Meginmarkmið þess er að auðvelda aðgengi almennings að efni á Veraldarvefnum. Það er gert á þann hátt að bókaverðir nýta kunnáttu sína, þekkingu og reynslu af uppbyggingu safnkosts á bókasöfnum til að velja, safna og efnisflokka vefsíður og raða þeim upp í ákveðið kerfi. Þannig þurfa notendur vefbókasafnsins ekki að reiða sig á leitarvélar sem oft á tíðum skila þúsundum síðna sem síðan þarf að velja úr. Áhersla er lögð á að safna íslensku efni en þar sem það þrýtur eru teknar með erlendar síður. Ekki er reynt að safna mjög mörgum síðum en í þess stað er lögð áhersla á að síðurnar innihaldi miklar upplýsingar sem líklegt er að komi sem flestum að gagni. Þegar síða hefur verið valin, er hún flokkuð samkvæmt Dewey flokkunarkerfinu sem notað er við efnisflokkun á bókasöfnum en auk þess er síðunum gefin efnisorð samkvæmt Kerfisbundnum efnisorðalykli sem Þórdís T. Þórarinsdóttir og Margrét Loftsdóttir tóku saman. Síðurnar eru leitarhæfar eftir titli, efni og veffangi. Hægt er að skoða efnisorðalista í stafrófsröð og helstu efnisflokka. Ennfremur er boðið upp á ítarlega leit með nákvæmum leiðbeiningum um notkun hennar.

Librarians' Index to the Internet
Markmið með Librarians' Index to the Internet – Information You Can Thrust (Lykill bókasafnsfræðinga að Netinu – Upplýsingar sem má treysta) er að veita vel skipulagðan aðgang að áreiðanlegum upplýsingum sem bókasafnsfræðingar hafa valið og nýtist öllum (en athugið að vefurinn er staðsettur í Kaliforníu). Vefurinn er einkum miðaður við þarfir almenningsbókasafna. Á LII-leitarvélinni, sem er efnisflokkaður, er að finna yfir 20.000 netheimildir sem bókasafnsfræðingar hafa valið, gefið efnisorð og skrifað umsagnir um.

Yahoo!
Hjá Yahoo er því haldið fram að yfir 500.000 vefsvæði hafi verið skráð og þeim skipt upp í yfir 25.000 flokka. Í raun og veru er um 14 aðalflokka að ræða. Allir hinir 24.986 flokkarnir eru undirflokkar í skráningarkerfinu.

Bæði er hægt að fletta í vefsíðuskránni þar til komið er að því sem leitað er að og auk þess er hægt að leita í öllum gagnagrunninum í einu með hjálp leitarorðs. Ennfremur er hægt að sameina leitaraðferðirnar tvær og byrja á að velja flokk og síðan er hægt að leita í þeim flokki og öfugt.

C. Munurinn á leitarvélum og vefsíðuskrám - kostir og gallar

Oftast er mikill munur á umfangi, mælt í fjölda vefsíðna, milli þessara tveggja tegunda og það eru alltaf leitarvélarnar sem eru umfangsmeiri. Það byggist á því að fólk vegur og metur vefsetur vefsíðuskráa og ákvarðar hvaða vefsetur skuli taka með í tiltekna vefsíðuskrá.

Til kosta vefsíðuskráa telst einnig að vefsíðurnar sem finnast við leit eru yfirleitt góðar.

Til kosta leitarvéla telst að sá sem leitar hefur tækifæri til velja úr öllum þeim vefsíðum sem leitarvélin hefur safnað saman.

D. Faggáttir - Efnisgáttir (e. portal)

Vefsíðuskrár eru ekki aðeins fyrir hendi á vefsetrum leitarvéla heldur einnig á vefsetrum sem stofnuð eru í þeim tilgangi að vera til leiðsagnar á tilteknu efnissviði eða fyrir tiltekinn markhóp. Slík vefsetur eru oft kölluð faggáttir eða efnisgáttir.

Dæmi um faggáttir/efnisgáttir

ADAM - the Gateway to Art, Design, Architecture & Media Information on the Internet er faggátt sem spannar listir, hönnun, byggingarlist og fjölmiðlun.

Intute: Social Sciences er fagátt sem tekur til upplýsinga á sviði félagsvísinda, viðskipta og lögfræði

Scirius - for Scientific Information Only er faggátt á sviði vísinda með öflugri leitarvél.

TDNet - Faggátt á Hvar.is með tímaritum og efni þeirra. Hvar.is hefur samið við TDNet um uppsetningu tímaritalista. Bæði er hægt að fletta upp eftir stafrófsröð titla, efni tímarita og titlum greina. Þarna eru ekki greinar úr gagnasöfnum, heldur tímaritum svo sem Blackwell, Elsevier, Karger, Springer og úr tímaritasafninu ProQuest 5000. Viðmót er að mestu á ensku.

Einnig má benda á efnisflokkuð tenglasöfn bókasafna og upplýsingamiðstöðva.

E. Gular síður og hvítar

Þessi hugtök samsvara upplýsingum sem er að finna í símaskrám, annars vegar á gulu síðunum (verslun og þjónusta raðað eftir efnisorðum) og hins vegar á þeim hvítu (nöfn einstaklinga og fyrirtækja í stafrófsröð). Hér er um að ræða leitarvélar til að finna á vefnum upplýsingar um m.a. heimilisföng hjá fyrirtækjum og fólki.